Kliknij aby powrócić do strony głównej PGSS Polskie Generalne Sondaże Społeczne Kliknij aby powrócić do strony głównej ISS

Wprowadzenie do PGSS
Dostęp do danych
Komunikaty z wyników badań

Kwestionariusze
Wzór cytowania danych z badania PGSS
Bibliografia prac korzystających z PGSS/ISSP
Archiwum Danych Społecznych
Odnośniki do ważnych stron WWW
START
English version

WSTECZ

„Odpowiedzialność
naukowa wymaga, aby
cały proces badawczy odbywał się
w pełnym świetle, tak aby każdej osobie
kompetentnej umożliwić jego kontrolę (…)”

Stanisław Ossowski

Polski Generalny Sondaż Społeczny:
Założenia i realizacja programu badań

W 1997 roku Bogdan Cichomski otrzymał
Nagrodę im. Stefana Nowaka
z dziedziny metodologii nauk społecznych
za
„zainicjowanie, koncepcję i kierownictwo programu badawczego
POLSKI GENERALNY SONDAŻ SPOŁECZNY”

Polski Generalny Sondaż Społeczny:
Założenia i realizacja programu badań

1. Cele Polskiego Generalnego Sondażu Społecznego (PGSS)

Polski Generalny Sondaż Społeczny od 1992 roku jest stałym programem badań statutowych Instytutu Studiów Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, finansowanym przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego.

• Ogólnym celem PGSS jest systematyczny pomiar trendów i skutków zmian społecznych w Polsce. Problematyka PGSS obejmuje badanie indywidualnych postaw, cenionych wartości, orientacji i zachowań społecznych, jak również pomiar zróżnicowania społeczno-demograficznego, zawodowego, edukacyjnego i ekonomicznego reprezentatywnych grup i warstw społecznych w Polsce. Coroczny, a od 1997 roku dwu-trzy letni, cykl powtarzania badań, zachowujących porównywalne standardy metodologiczne i identyczne wskaźniki, umożliwia systematyczną analizę trendów społecznych. Pod tym względem PGSS jest unikalnym programem badania zmian systemowych w Polsce. Dane PGSS z lat 1992-2002 pochodzą z indywidualnych wywiadów z ogólnopolską, reprezentatywną próbą dorosłych członków gospodarstw domowych, zaś dane od 2005 roku z wywiadów uzyskanych od osób wylosowanych z bazy PESEL. Zintegrowany zbiór danych PGSS z lat 1992-2010 obejmuje 17497 respondentów oraz blisko 1680 zmiennych (w tym około 500 jest powtarzanych w kolejnych latach).

• Istotnym celem programu jest niekomercyjne udostępnianie zbiorów danych i dokumentacji metodologicznej PGSS społeczności badaczy i studentom z nauk społecznych w Polsce oraz każdej zainteresowanej osobie i instytucji. Tę unikalną misję profesjonalną PGSS spełnia na trzy sposoby. Po pierwsze, zintegrowane dane i dokumentacja są udostępniane bezpośrednio po opracowaniu wyników kolejnego badania PGSS. Po drugie, zbiory danych są przygotowywane w takiej postaci, aby każdy badacz mógł je bez trudu samodzielnie przetwarzać, stosując standardowe programy analiz komputerowych i statystycznych. Po trzecie, Instytut Studiów Społecznych (ISS) opracowuje i udostępnia dodatkowe programy i narzędzia wspomagające wyszukiwanie wskaźników i zmiennych z pełnego zbioru danych PGSS. Zintegrowane dane z lat 1992-2010, dokumentacja metodologiczna oraz programy wspomagające są dystrybuowane na standardowych nośnikach elektronicznych (CD-ROM). Są one również udostępniane na internetowych stronach Instytutu Studiów Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego (www.iss.uw.edu.pl ) oraz na stronach ogólnopolskiego Archiwum Danych Społecznych (ADS), powołanego w 2003 roku w ramach współpracy Instytutu Studiów Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego z Instytutem Filozofii i Socjologii PAN (www.ads.org.pl ).

• Kolejnym celem PGSS jest dostarczanie badaczom w Polsce danych i wskaźników bezpośrednio porównywalnych z wynikami badań w innych krajach. Tego rodzaju dane nabierają szczególnej wartości poznawczej i diagnostycznej wówczas, gdy próbujemy zrozumieć mechanizmy i skutki zmian społecznych w Polsce przez porównawcze odniesienia do innych społeczeństw. Program PGSS realizuję tę misję na trzy sposoby. Po pierwsze, od 1992 roku do PGSS dołączane są różnorodne moduły problemowe z międzynarodowych badań International Social Survey Programme (ISSP), realizowanych obecnie w 45 krajach. Niektóre moduły ISSP są powtarzane co kilka lat, co umożliwia międzykrajowe analizy porównawcze także w dynamicznej - czasowej - perspektywie. Zintegrowany zbiór danych PGSS 1992-2010 zawiera około 600 wskaźników z międzynarodowych badań ISSP. Wyniki tych badań są udostępniane zarówno przez ISS i ADS, jak i przez międzynarodowe archiwa danych społecznych. Po drugie, w wyniku współpracy z amerykańskim General Social Survey (GSS, National Opinion Research Center, University of Chicago) i niemieckim, ogólnokrajowym programem badań sondażowych (ALLBUS, Zentrum fur Umfragen, Methoden und Analysen, Mannheim), do PGSS wprowadzono wybrane bloki pytań i wskaźników bezpośrednio porównywalnych z wynikami powtarzalnych badań GSS i ALLBUS. Badacze zainteresowani międzykrajowymi analizami porównawczymi znajdą w dokumentacji PGSS szczegółowe instrukcje wyszukiwania i analizy porównywalnych danych. Po trzecie, od 1992 roku pełna dokumentacja metodologiczna i systemowa PGSS są opracowywane także w języku angielskim. Dzięki temu dane i wyniki PGSS stały się dostępne międzynarodowej społeczności badaczy. Znalazły się również w sieci międzynarodowych archiwów danych społecznych (min. w Inter-University Consortium for Political and Social Research, University of Michigan, Ann Arbor oraz w ZentralArchiv, Uniwersytet w Kolonii).

• W 1997 roku rozszerzono metodologiczny program PGSS o realizację systematycznych eksperymentów, poświęconych testowaniu różnic w budowie kwestionariusza, w treści zadawanych pytań i w konstrukcji skal odpowiedzi. W PGSS 1997, 1999 i 2002 zrealizowano cztery rodzaje eksperymentów, którymi objęto trzydzieści zmiennych (por. Aneks B). Kontynuując ten program w kolejnych latach i udostępniając dane i wyniki eksperymentów całej społeczności badaczy, PGSS pragnie wnieść wkład do refleksji nad metodologią badań sondażowych i efektami poznawczymi stosowanych narzędzi pomiaru.

● W 2002 roku rozszerzono również formułę współpracy PGSS z innymi ośrodkami naukowymi w Polsce. Polega ona na wydzieleniu w kwestionariuszach PGSS wolnej przestrzeni dla jednorazowych modułów tematycznych, zgłaszanych przez zespoły badaczy w Polsce i pokrywających koszty jego realizacji z własnych funduszy badawczych. W 2002 roku do programu PGSS włączono baterię wskaźników i pomiarów psychologicznego funkcjonowania jednostki w warunkach zmian systemowych w Polsce, zaprojektowanych przez zespoły badaczy ze Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie (T. Klonowicz, A. Eliasz i R. Cieślak oraz J. Trzebiński, M. Drogosz i M. Zięba). Z kolei, w 2005 roku do programu PGSS włączono baterię zmiennych do pomiaru związków między zachowaniami codziennymi a wagą ciała respondentów (G.Wieczorkowska i A.Eliasz, por. Aneks S2) zaś w 2008 roku - wskaźniki postaw prospołecznych, samoocen własnego życia i zaufanie wobec ludzi (J, Grzelak, Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego; por. Aneks F) .

2. Problematyka PGSS

Problematyka PGSS obejmuje główne nurty zainteresowań polskiej i światowej czołówki badaczy z różnych dyscyplin empirycznych nauk społecznych: socjologii, psychologii społecznej, nauk politycznych i ekonomii. Jest również bliska zainteresowaniom praktyków śledzących procesy przekształceń systemowych w Polsce i analizujących ich skutki. W obrębie powtarzanej od 1992 roku problematyki, w PGSS znalazły się następujące bloki zagadnień:

• Charakterystyki społeczno-demograficzne badanych, obejmujące również ekologię społeczną i mobilność geograficzną, strukturę rodziny i małżeństwa. Do tej grupy należy zaliczyć także wskaźniki indywidualnych postaw, zogniskowanych na problemach życia rodzinnego i małżeństwa, sytuacji kobiety; aborcji, życia seksualnego oraz na uznawanych wartościach wychowawczych.

• Położenie w systemie stratyfikacji i nierówności społeczne:

a) Pozycja zawodowa i aktywność na rynku pracy. Do pomiaru pozycji zawodowej respondenta wykorzystano międzynarodowe i polskie standardy klasyfikacji zawodów oraz przypisane im skale prestiżu społecznego i pozycji ekonomicznej. Z kolei, miejsce pracy respondenta jest charakteryzowane przez sektory własności, branże i gałęzie gospodarki oraz wielkość i terytorialną lokalizację przedsiębiorstw. Osobne zmienne diagnozują doświadczenia i okresy bezrobocia. Wskaźniki charakteryzujące pozycję zawodową respondenta (i współmałżonka) są powtarzane w opisie pozycji zawodowej jego rodziców, co umożliwia badanie procesów ruchliwości społeczno-zawodowej (w tym mechanizmów awansu i degradacji) w przekroju międzypokoleniowym. W 1997 roku do PGSS wprowadzono dane o pozycji zawodowej respondenta w jego pierwszej w życiu pracy, rozszerzając w ten sposób zakres badania ruchliwości także w wymiarze wewnątrzpokoleniowym. Oprócz wskaźników pozycji zawodowej w PGSS znajdują się również subiektywne oceny miejsca pracy i zawodu w strukturze wartości i celów życiowych jednostki, poczucie pewności pracy oraz skale satysfakcji z wykonywanej pracy;

b) Poziom i kierunek wykształcenia respondenta, jego rodziców i współmałżonka, wraz z postrzeganiem roli wykształcenia jak czynnika sukcesu i pozycji społecznej. W 1997 roku wprowadzono dodatkowe wskaźniki diagnozujące okresy, profil i tryb uzyskanego wykształcenia, formy własności szkół i ich lokalizację oraz uzyskane dyplomy i tytuły zawodowe;

c) Sytuacja materialna respondenta i jego rodziny, określona wskaźnikami dochodów indywidualnych, łącznych dochodów gospodarstwa domowego; sytuacją mieszkaniową, wyposażeniem w dobra materialne oraz poziomem zadłużenia i oszczędności gospodarstwa domowego. PGSS zawiera również szereg skal mierzących nastroje ekonomiczne Polaków, a w tym skale poziomu zadowolenia z dochodów indywidualnych i z sytuacji materialnej rodziny oraz skale ocen bieżącego stanu i kierunków zmian w sytuacji gospodarczej kraju. Wprowadzono również wskaźniki pomocne w konstruowaniu skal sprawiedliwości dystrybucyjnej (ekonomicznej), związane m.in. z wyobrażeniami o sprawiedliwych zasadach podziału dochodów i zarobków oraz o rozmiarze dopuszczalnych nierówności ekonomicznych między różnymi kategoriami zawodowymi i warstwami społecznymi.

• Subiektywne oceny pozycji społecznej i jej zmian w czasie, obejmują identyfikację klasowo-warstwową, ocenę własnej pozycji w społeczeństwie w okresie badań i w przeszłości oraz samooceny statusu zawodowego, materialnego i edukacyjnego w porównaniu z pozycją rodziców.

• Poglądy i opinie o strukturze społecznej, nierównościach społecznych i zmianach systemowych w Polsce, obejmują również oceny czynników warunkujących szansę sukcesu w życiu, postrzeganie mechanizmów kreujących nierówności społeczne oraz wyznaczających biedę i bogactwo.

• Zachowania i preferencje wyborcze. Poczynając od 1992 roku, PGSS rejestruje deklaracje respondentów dotyczące udziału i preferencji w wyborach prezydenckich i parlamentarnych w Polsce. Dane obejmują wybory prezydenckie 1990, 1995, 2000 i 2005 oraz parlamentarne z lat 1991, 1993, 1997, 2001, 2005 i 2007 (oraz referendum konstytucyjne w 1997 roku i referendum w sprawie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej w 2003 roku) a także udział w wyborach samorządowych z roku 2006.

• Efektywność systemu politycznego. Ten blok tematyczny obejmuje ogólne oceny sprawności działania systemu politycznego oraz demokracji w Polsce, zaufanie do głównych instytucji społecznych i politycznych oraz opinie o różnych kryteriach podziału budżetu na cele publiczne.

• Orientacje polityczne i ideologiczne, obejmują zainteresowanie polityką i życiem publicznym, preferowane cele polityki, postulowaną rolę rządu w gospodarce i w życiu publicznym, opinie o komunizmie i socjalizmie, autoidentyfikację na skali poglądów lewicowych/ prawicowych, tolerancję wobec komunistów, ateistów i militarystów oraz kwestie międzynarodowe (zagrożenia niepodległości Polski, postawy wobec innych krajów).

• Religia i religijność. Powtarzane w kolejnych badaniach pytania PGSS dotyczą wyznania i częstości praktyk religijnych, siły wiary, wiary w życie po śmierci, zaufania do kościoła katolickiego, oceny wpływu kościoła i organizacji wyznaniowych na życie publiczne w Polsce oraz tolerancji wobec ateistów.

• Postawy wobec etycznych dylematów współczesności (przestrzegania prawa, kara śmierci, aborcja, rozwody, eutanazja, homoseksualizm, zdrada małżeńska ).

• Satysfakcja z własnego życia. Pomiary subiektywnego dobrostanu replikują klasyczne skale zadowolenia z różnych sfer życia (rodzinnego, małżeńskiego, towarzyskiego, materialnego i zawodowego) i ich znaczenia dla jednostki; skale bolesnych i radosnych doświadczeń, chęci i radości z życia, poczucia szczęścia (w różnych momentach życia) oraz zaufania do ludzi.

• Stan i ocena własnego zdrowia (w tym także palenie tytoniu i picie alkoholu).

• Z kolei, osobne moduły problemowe międzynarodowych badań porównawczych ISSP, dołączane do PGSS objęły, w latach 1992-2010, zagadnienia nierówności społecznych (1992, 1999 i 2010), ochrony środowiska (1993), rodziny i społecznych ról kobiety (1994 i 2002), seksualizmu (1994), tożsamości narodowej (1995 i 2005), postaw wobec pracy (1997), opinii o roli rządu i państwa (1997 i 2008), religii i religijności (1999 i 2010), sieci społecznych (2002), społeczeństwa obywatelskiego (2005) oraz czas wolnego i wypoczynku, aktywności fizycznej i uprawiania sportów (2008). Każdy z tych modułów zawiera około siedemdziesięciu wskaźników empirycznych.

3. Sposób gromadzenia danych i ich opracowania

Dane dla kolejnych edycji PGSS są gromadzone drogą indywidualnych wywiadów kwestionariuszowych, realizowanych na ogólnopolskich, reprezentatywnych próbach osób dorosłych (w wieku co najmniej osiemnastu lat). Dołączane do głównego kwestionariusza wywiadu PGSS moduły problemowe międzynarodowego badania ISSP były w latach 1992-2002 wypełniane samodzielnie przez badanych (w obecności ankietera), zaś w kolejnych latach - realizowane przez ankietera jako wywiad indywidualny (zmiana trybu realizacji wiązała się ze wzrostem proporcji badanych proszących ankietera o wywiad indywidualny na bazie kwestionariusza ISSP [por. zmienną analityczną CONISSP].

Próba zastosowana w badaniach PGSS 1992-2002 jest próbą adresową mieszkań, dobieraną z operatu Głównego Urzędu Statystycznego, zaś w latach 2005-2010 badanie zostało zrealizowane na próbie imiennej losowanej z operatu PESEL (por. szczegółowy opis doboru i realizacji prób PGSS w Aneksie A).

Od 1997 roku obserwujemy spadek poziomu realizacji prób PGSS (notowany także przez inne ośrodki badawcze w Polsce, realizujące badania sondażowe na próbach reprezentatywnych):

 Edycja Próba      Poziom realizacji
 PGSS   wylosowana      próby
         N          N          %
 1992   2000       1647       82,4
 1993   2000       1649       82,5
 1994   2000       1609       80,5
 1995   2000       1603       80,2
 1997   3200       2402       75,1
 1999   3406       2282       67,0
 2002   4008       2473       61,7
 2005   2106       1277       60,6
 2008   2495       1293       51,8
 2010   2800       1263       45,1
 RAZEM  26015      17498      67,3

W latach 1992-1995 badanie PGSS odbyło się w tym samym terminie (maj-czerwiec). W 1997 i 1999 roku badanie odbyło się w listopadzie i grudniu (około 20% wywiadów z badania PGSS 1997 zrealizowano w lutym i marcu), badanie w 2002 w kwietniu, badanie 2005 i 2008 odpowiednio w styczniu i lutym, zaś badanie w 2010 roku w czerwcu.

Badania terenowe wykonuje sieć profesjonalnych ankieterów. Pierwsze badanie PGSS 1992 zrealizowali ankieterzy Zakładu Badań Naukowych Polskiego Towarzystwa Socjologicznego, badania PGSS 1993-1995 - sieć ankieterów Ośrodka Realizacji Badań Socjologicznych Instytutu Filozofii i Socjologii PAN. Badanie terenowe PGSS 1997 zostało zrealizowane przez SMG/KRC Poland Media. Kolejne cztery fale PGSS z lat 1999-2010 zrealizowało Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS). Merytoryczną kontrolę nad procesem realizacji badań terenowych sprawuje zespół PGSS. Prace zespołu obejmują między innymi nadzór nad przygotowaniem próby, testowanie narzędzi badań, przygotowanie dokumentacji związanej z realizacją badania, szkolenie instruktorów oraz planowanie zakresu kontroli terenowej fazy realizacji badania.

Zebrane dane są poddawane dalszemu opracowaniu również w Instytucie Studiów Społecznych. Zespół PGSS ustala standardy kodowania danych i sposób ich zapisu na komputerowych nośnikach informacji, prowadzi pełną kontrolę spójności logicznej i poprawności merytorycznej zbiorów danych. Przy tej okazji testowane są nowatorskie rozwiązania w zakresie przetwarzania i archiwizacji danych. W badaniach PGSS-1993-2010 zastosowano komputerowe wspomaganie kodowania zawodów (z wykorzystaniem międzynarodowej klasyfikacji ISCO-1988, międzynarodowych skal pozycji ekonomicznej i prestiżu społecznego zawodów) oraz komputerowe wspomaganie kodowania branż działalności przedsiębiorstw w standardzie Europejskiej Klasyfikacji Działalności (EKD; GUS). Rozwiązanie te przyczyniły się do skrócenia czasu opracowania i udostępnienia wyników badania, wpłynęły także na redukcję błędów kodowania danych.

Równolegle do opracowywania surowych danych w ISS przygotowywana jest szczegółowa dokumentacja umożliwiająca samodzielne korzystanie z wyników PGSS przez badaczy nie uczestniczących bezpośrednio w programie. Dokumentacja ta jest częściowo tworzona automatycznie z wykorzystaniem oprogramowania specjalnie przygotowanego do tego celu przez zespół PGSS. W 1997 roku wprowadzono szereg kolejnych ułatwień dla użytkowników zintegrowanych wyników badań z lat 1992-2010. Po pierwsze, pełna dokumentacja wynikowa i metodologiczna zintegrowanych danych dystrybuowana jest na CD-ROM, a od 2002 roku jest dostępna w postaci elektronicznej na stronach ISS i w Archiwum Danych Społecznych (ADS). Po drugie, elektroniczna wersja książki kodów wraz z wynikami z kolejnych lat badania są opracowane w formacie PDF (Adobe Aprobat), co ułatwia indywidualne kopiowanie oraz drukowanie całości bądź fragmentów książki kodów. Po trzecie, książka kodów, załączniki metodologiczne oraz systemowe definicje zbiorów danych są edytowane również w języku angielskim (dotyczy to wyników badań PGSS z lat 1992- 2002).

4. Rada Naukowa PGSS

W wyborze problematyki badań i w krystalizacji standardów metodologicznych PGSS olbrzymią rolę odegrała Rada Naukowa PGSS, działająca w latach 1991-1994, powołana przez Instytut Studiów Społecznych jako organ opiniujący i doradczy przy programie PGSS. Szczególnie doniosłą rolę spełniła ona w wyborze głównych nurtów powtarzalnej problematyki badań PGSS, w selekcji wskaźników dla międzykrajowych odniesień porównawczych oraz w wyborze propozycji szczegółowych pytań i modułów problemowych, zgłaszanych przez badaczy z różnorodnych ośrodków akademickich w Polsce. Ta ostatnia rola była szczególnie ważna w planowaniu i testowaniu treści i struktury pierwszej edycji Polskiego Generalnego Sondażu Społecznego, wyznaczającej kierunki badań w dalszych latach.

Rada PGSS, działająca pod przewodnictwem Antoniego Sułka, skupiała przedstawicieli różnych dyscyplin nauk społecznych. Należeli do niej:

Duan F. Alwin, University of Michigan,

Janusz Czapiński, Uniwersytet Warszawski,

Bogdan Mach, Polska Akademia Nauk,

Mirosława Marody, Uniwersytet Warszawski,

Andrzej Rychard, Polska Akademia Nauk,

Kazimierz M. Słomczyński, Ohio State University oraz Uniwersytet Warszawski,

Andrzej P. Wejland, Uniwersytet Łódzki,

Wojciech Zaborowski, Polska Akademia Nauk.

Obecnie, funkcję opiniującą kierunki badań PGSS, jego standardy metodologiczne, zasady dystrybucji wyników programu oraz strukturę wydatkowanych środków statutowych na jego realizację pełni interdyscyplinarna Rada Naukowa Instytutu Studiów Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego.

5. Międzynarodowe moduły badań porównawczych ISSP

W 1992 roku Instytut Studiów Społecznych wraz z programem PGSS został członkiem międzynarodowego programu badań porównawczych International Social Survey Programme, skupiającego obecnie przedstawicieli z 48 krajów [ http://www.issp.org ].

Celem programu jest zrealizowanie raz w roku przez wszystkie kraje członkowskie badania na określony temat, ściśle według tej samej metodologii i z zastosowaniem tego samego narzędzia badań. Kwestionariusze ISSP są dołączane jako dodatki do ogólnokrajowych sondaży społecznych realizowanych na reprezentatywnych próbach osób dorosłych (liczebność zrealizowanej próby powinna przekroczyć tysiąc respondentów). Członkowie ISSP są również zobowiązani do utrzymywania w krajowych sondażach standaryzowanych wskaźników społeczno-demograficznych i zawodowych. Zakłada się, że respondenci powinni samodzielnie wypełnić kwestionariusz ISSP po zakończeniu głównego wywiadu i w obecności ankietera. Misją profesjonalną programu ISSP jest udostępnianie wyników kolejnych badań społeczności naukowej natychmiast po ich technicznym i metodologicznym opracowaniu. Zasady te są w pełni realizowane w programie PGSS/ISSP.

Coroczne moduły problemowe dla ISSP są opracowywane przez podzespoły z krajów członkowskich i testowane w różnych krajach. Końcowa wersja narzędzia badań jest omawiana i akceptowana na plenarnej sesji ISSP. Pytania ISSP muszą być zaakceptowane przez wszystkie kraje również ze względu na możliwość ich ekwiwalentnego sformułowania we wszystkich językach. Końcowa wersja jest przygotowana w British English i stanowi ona podstawę tłumaczeń na inne języki.

Organizacje członkowskie w programie ISSP samodzielnie pokrywają wszystkie koszty realizacji i opracowania wyników badań we własnym kraju. ISSP nie posiada centralnego budżetu. Łączeniem danych z krajowych sondaży w jeden międzykrajowy systemowy zbiór zajmuje się GESIS-ZA Zentralarchiv für empirische Sozialforschung, Uniwersytet w Kolonii i - od 1998 roku - Centro de Investigationes Sociologicas/ Analisis Sociologicos, Economicos y Politicos (Madryd). Ośrodki te zajmują się również dystrybucją tych zbiorów wraz z dokumentacją metodologiczną. Dystrybucją danych ISSP dla ośrodków naukowych w Polsce zajmuje się także Instytut Studiów Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego oraz Archiwum Danych Społecznych (www.ads.org.pl).

Program ISSP rozpoczął funkcjonowanie w 1984 roku od porozumienia czterech krajów założycielskich (USA, Wielka Brytania, Niemcy Zachodnie i Australia) i do 2010 roku liczba członków wzrosła do 48 krajów. Są to: Argentyna, Australia, Austria, Belgia (Flamandzka), Bułgaria, Chile, Chiny, Chorwacja, Republika Czeska, Dania, Estonia, Filipiny, Finlandia, Francja, Gruzja, Hiszpania, Holandia, Indie, Islandia, Irlandia, Izrael, Japonia, Kanada, Korea Południowa, Litwa, Łotwa, Meksyk, Niemcy, Nowa Zelandia, Norwegia, Palestyna, Polska, Republika Południowej Afryki, Portugalia, Rosja, Republika Słowacka, Słowenia, Szwajcaria, Szwecja, Tajwan, Turcja, Ukraina, Urugwaj, USA, Węgry, Wenezuela, Wielka Brytania, Włochy.

W latach 1985 - 2010 zrealizowano/ zaplanowano następujące moduły problemowe ISSP (niektóre z nich są powtarzane co kilka lat) [w nawiasach rok realizacji w ramach PGSS]:

1985 Role of Government I

1986 Social Networks and Support Systems I

1987 Social Inequality I

1988 Family and Changing Gender Roles I

1989 Work Orientations I

1990 Role of Government II

1991 Religion I

1992 Social Inequality II [PGSS 1992]

1993 Environment I [PGSS 1993]

1994 Family and Changing Gender Roles II [PGSS 1994]

1995 National Identity [PGSS 1995]

1996 Role of Government III [PGSS 1997]

1997 Work Orientations II [PGSS 1997]

1998 Religion II [PGSS 1999]

1999 Social Inequality III [PGSS 1999]

2000 Environment II

2001 Social Relations and Support Systems II [PGSS 2002]

2002 Family and Changing Gender Roles III [PGSS 2002]

2003 National Identity II [PGSS 2005]

2004 Citizenship [PGSS 2005]

2005 Work Orientations III

2006 Role of Government IV [PGSS 2008]

2007 Leisure Time and Sports [PGSS 2008]

2008 Religion III [PGSS 2010]

2009 Social Inequality IV [PGSS 2010]

moduły planowane:

2010 Environment III

2011 Health .

2012 Family and Changing Gender Roles IV

W ramach PGSS 1992-2010 w Polsce zrealizowano wszystkie moduły ISSP z lat 1992-2009 oprócz modułów z 2000 i 2005 roku (Environment II; Work Orientations III). W grudniu 1991 roku zespół PGSS przeprowadził również badanie nad religijnością Polaków wykorzystując kwestionariusz ISSP 1991 (Religion I) dołączony jako suplement do innego (niż PGSS) badania na ogólnopolskiej próbie, zrealizowanego przez ISS UW. Zbiory danych z tego badania, wraz z komputerową dokumentacją i osobną książka kodów są dostępne w ISS UW.

6. Związki PGSS z programami badań sondażowych w USA i w Niemczech.

Od samego początku prac nad programem PGSS nawiązano współpracę z dwoma podobnymi programami systematycznych, powtarzalnych badań sondażowych, realizowanych w Stanach Zjednoczonych i w Niemczech.

Program amerykański - znany pod nazwą General Social Survey (GSS) - został zapoczątkowany badaniem zrealizowanym w 1972 roku. Już od samego początku był nastawiony na systematyczne śledzenie trendów w warunkach życia, postawach i opiniach społeczeństwa amerykańskiego, toteż wiele pytań i wskaźników została zaczerpnięta z wcześniejszych badań, sięgających nawet lat trzydziestych. Od 1972 roku badanie było powtarzane corocznie (z wyjątkiem lat 1979, 1981 i 1992), z zachowaniem podstawowego trzonu tych samych pytań, stanowiących około 2/3 ogółu zmiennych GSS. Od 1996 GSS jest powtarzany co dwa lata. Zgromadzony zbiór danych pozwala na systematyczną analizę zmian społeczeństwa amerykańskiego w przeszło 25-letniej perspektywie, a w przypadku wskaźników występujących wcześniej w innych badaniach - nawet dłuższej.

Program General Social Survey, realizowany jest przez National Opinion Researach Center, University of Chicago (NORC), zaś przygotowaniem zbiorów i dystrybucją danych zajmuje się Roper Center for Public Opinion Research, University of Connecticut. GSS/NORC reprezentuje również Stany Zjednoczone w projekcie ISSP.

Niemiecki program systematycznego badania podstawowych wskaźników społecznych - pod nazwą Allgemeine Bevoelkerungsumfrage der Socialwissenschaften (ALLBUS) - jest realizowany od 1980 roku. Program jest koordynowany przez Zentrum fur Umfragen, Methoden und Analysen (ZUMA) w Mannheim, jeden z czołowych ośrodków metodologii badań społecznych w Europie. Badanie niemieckie jest realizowane co dwa lata, od 1991 roku obejmując także obszar byłej NRD (na osobno dobranej reprezentatywnej próbie). ALLBUS/ZUMA reprezentuje również Niemcy w programie ISSP.

Należy dodać, że szereg wskaźników, wspólnych dla tych trzech programów, występuje także w British Social Attitudes Survey (BSA), badaniu realizowanym corocznie przez Social Community Planning Research i - od 2000 roku - National Center for Social Research, będącym także przedstawicielem Wielkiej Brytanii w ISSP.

7. Formy i zasady udostępniania wyników PGSS

Podstawowy zestaw udostępnianych wyników PGSS zawiera:

1. skumulowany zbiór surowych danych z kolejnych lat badania (plik ASCII) wraz z osobnym słownikiem, pozwalającym na założenie systemowego pliku w języku większości pakietów statystycznych, stosowanych obecnie w analizie danych z badań sondażowych;

2. systemowy zbiór skumulowanych danych w języku pakietu statystycznego SPSS, uporządkowany według numerów pytań kwestionariuszy PGSS (ułatwia on wyszukiwanie zmiennych dla tych użytkowników, którym wygodniej jest korzystać z oryginalnych pytań zadawanych respondentom PGSS);

3. systemowy plik danych SPSS uporządkowany według mnemonicznych nazw zmiennych (ułatwia on prowadzenie analiz porównawczych z wynikami badań w innych krajach);

4. dodatkową procedurę przekształcania identyfikatorów zmiennych według numerów pytań (por. pkt. 2) na identyfikatory mnemoniczne (por. pkt. 3) - i odwrotnie;

5. dwa pliki "eksportowanych" danych (opisanych w punktach 2-3), ułatwiające korzystanie z innych - niż SPSS - pakietów statystycznych; pliki SPSS Export Portable File)

6. statystyki deskryptywne (średnie, odchylenia standardowe, zakresy zmienności i liczebności badanych osób po wyłączeniu logicznych braków danych) dla wszystkich zmiennych PGSS (ułatwiają one formalną kontrolę poprawności operacji na zbiorach danych, wykonywanych samodzielnie przez użytkowników badań PGSS; plik tekstowy);

7. pełne rozkłady "marginesów" dla wszystkich zmiennych PGSS (frekwencje i liczebności dla wszystkich kategorii odpowiedzi (służy to celom wymienionym wyżej; pomaga również w kontroli procedur rekodowania zmiennych PGSS; pliki tekstowe);

8. pełną dokumentację skumulowanych wyników badań PGSS, wyodrębnionych według lat badania, w postaci księgi kodowej wraz z kilkunastoma załącznikami wprowadzającymi użytkowników w strukturę danych PGSS, jego metodologię i procedury budowy analitycznych wskaźników służących pomiarowi zmian społecznych oraz do porównywania wyników badań w Polsce z badaniami w innych krajach (dokumentacja, udostępniana w PDF (Adobe Acrobat), liczy około 1000 stron);

Dane są udostępniane bez żadnych ograniczeń natychmiast po ich analitycznym i technicznym opracowaniu ośrodkom naukowym, instytucjom, indywidualnym badaczom, studentom i innym zainteresowanym osobom. ISS UW oczekuje jedynie zwrotu kosztów związanych z przygotowaniem dokumentacji metodologicznej i technicznej badania PGSS, ułatwiającej korzystanie z jego wyników.

Dystrybucją kopii danych wraz z dokumentacją zajmuje się sekretariat programu PGSS, zaś konsultacji merytorycznych udziela kierownik i członkowie zespołu PGSS. Wykorzystanie danych PGSS w publikacjach i referatach, w innych projektach badawczych, w rozprawach i dysertacjach naukowych, w kształceniu doktorantów i studentów nie wymaga odrębnej zgody. Jednakże Instytut Studiów Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego oczekuje, że korzystanie z danych PGSS oznacza zobowiązanie użytkownika PGSS do:

• cytowania źródła danych (według podanego wzoru) we wszystkich publikacjach, referatach, powielanych dokumentach lub w innych opracowaniach korzystających z wyników PGSS;

• dostarczenia sekretariatowi PGSS dwóch kopii każdej publikacji i innych publicznie rozpowszechnianych opracowań, w których zamieszczono odwołania do danych PGSS;

• przekazywania zespołowi PGSS wszelkich uwag i sugestii pozwalających lepiej realizować cele i standardy programu PGSS.

8. PGSS jest otwartym programem badań społecznych

Program PGSS jest z założenia otwarty na propozycje instytucji naukowych i indywidualnych badaczy dotyczące dołączania do kolejnej edycji badania wyodrębnionych bloków pytań i wskaźników. Oczekujemy, że propozycje takie poszerzą zakres danych dostępnych w PGSS o istotną klasę problemów poznawczych, budzących zainteresowanie czołówki badaczy społecznych w Polsce i na świecie. PGSS oferuje dwie formuły współpracy.

Pierwsza z nich polega na możliwości dołączenia do stałego trzonu powtarzalnych wskaźników PGSS odrębnego bloku pytań operacjonalizujących zamknięty pomysł badawczy. Możliwość taka jest adresowana głównie do badaczy, którzy mają ograniczone możliwości organizacji empirycznych badań terenowych zapewniających zachowanie należytych standardów metodologicznych. Program PGSS oraz ISS UW gwarantują autorom przyjętych projektów pełną opiekę metodologiczną nad procesem badawczym i opracowaniem technicznym. Po zrealizowaniu suplementu badacze mają zapewniony dostęp do całości danych PGSS/ISSP. Równocześnie, zgodnie z zasadami PGSS, dane zebrane w ramach suplementów będą udostępniane szerszej społeczności naukowej.

ISS UW i PGSS zachęcają potencjalnych autorów suplementów do składania aplikacji o skromne środki finansowe w instytucjach wspierających naukę, które pozwoliłyby uzupełnić koszty realizacji suplementu wraz z badaniem PGSS.

Przykładem takiej współpracy jest włączenie do PGSS 2002-2008 modułów tematycznych, zawierających baterię pomiarów psychologicznego funkcjonowania jednostki w warunkach transformacji systemowej w Polsce, zaprojektowanych przez zespoły badaczy ze Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej w Warszawie (T. Klonowicz, A. Eliasz i R. Cieślak oraz J. Trzebiński, M. Drogosz i M. Zięba; G. Wieczorkowska i A. Eliasz;) oraz z Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego (J. Grzelak, por. Aneks F) .

Druga formuła współpracy polega na zgłaszaniu propozycji pojedynczych pytań i wskaźników, które mogłyby zostać włączone w danym roku lub na stałe do głównego trzonu kwestionariusza PGSS. Propozycje takie są rozpatrywane przez zespół PGSS i przez niezależnych recenzentów z uwzględnieniem następujących kryteriów :

• Jasne sformułowanie problemu i załączenie projektu narzędzia badania (pytań kwestionariuszowych, wskaźników);

• Wskazanie teorii lub twierdzeń stanowiących naukową podstawę propozycji;

• Przedstawienie planu analiz oraz zakresu hipotez teoretycznych i empirycznych, które mogłyby być testowane po zebraniu danych;

• Przegląd wyników dotychczasowych badań empirycznych, w których podejmowano podobne zagadnienia;

• Oszacowanie wiarygodności i trafności proponowanego narzędzia badawczego oraz określenie, czy jego ewentualne zastosowanie może mieć wpływ na rezultaty uzyskane za pomocą stałej baterii pytań kwestionariusza PGSS;

• Uzasadnienie, dlaczego propozycja powinna być włączona do badania PGSS.

Propozycje zaakceptowane przez ISS UW byłyby włączone do projektu, zaś uzyskane dane dostępne całej społeczności naukowej wraz z rezultatami badania PGSS/ISSP.

9. Eksperymenty metodologiczne PGSS

Program PGSS otwarty jest dla zespołów i pojedynczych badaczy również w zakresie projektowania eksperymentów metodologicznych testujących różnice w budowie kwestionariusza wywiadu, w treści zadawanych pytań i w budowie skal odpowiedzi.

W 1993 roku w PGSS przeprowadzono eksperyment, zaproponowany przez A. Sułka, nad efektem dostępności dla respondenta odpowiedzi "nie wiem", dla dwóch pytań PGSS (Q4, Q53C).

W PGSS 1997-2002 zrealizowano cztery rodzaje eksperymentów metodologicznych zaprojektowanych przez Bogdana Cichomskiego, których celem było testowanie różnic w treści zadawanych pytań i w budowie skal odpowiedzi (eksperymentem objęto 30 wskaźników, por. Aneks B).

NOWE ROZWIĄZANIA W PROGRAMIE PGSS

10. Innowacje metodologiczne

W związku ze wzrostem kosztów terenowych badań sondażowych, z jednoczesnym ograniczeniem realnych funduszy na badania statutowe (z nich są pokrywane koszty programu PGSS), Rada Naukowa Instytutu Studiów Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego przyjęła w 1996 roku wniosek kierownika programu o zmianę niektórych założeń Polskiego Generalnego Sondażu Społecznego.

Podstawowe zmiany wiążą się z przyjęciem dwuletniego cyklu powtarzania badań PGSS. PGSS-1995 był ostatnim badaniem zrealizowanym w cyklu jednorocznym (1992,1993,1994,1995). Zmianę cyklu badań wykorzystano do poszukiwania nowych rozwiązań w metodologii badań PGSS.

• Po pierwsze, zaoszczędzone środki, związane ze zmianą cyklu badań, przeznaczono na zwiększenie liczebności próby. W latach 1992-1995 corocznie realizowano wywiady z około 1600, zaś w latach 1997-2002 z 2300-2400 osobami. Zwiększenie próby przynosi nieocenione korzyści metodologiczne: rośnie rzetelność estymacji danych z prób PGSS na populację ogólnopolską, równocześnie zwiększają się możliwości budowy wielozmiennowych modeli pomiarowych do testowania struktury i mechanizmów zmian społecznych w Polsce. W 2005 roku powrócono do standardowej wielkości próby zmieniając ją jednocześnie na próbę imienną losowaną z operatu PESEL.

• Po drugie, obligacją Instytutu Studiów Społecznych, wynikającą z członkostwa ISSP jest coroczna realizacja kolejnych modułów tematycznych ISSP. Dylemat między wymogami corocznego cyklu badań ISSP a dwuletnim cyklem badań PGSS rozwiązano przez zastosowanie metodologii split-sample design: cała próba PGSS została losowo podzielona na dwie równoległe "pod-próby" (baloty) "A" i "B" (por. zmienna BALLOT), liczące po około 1200 respondentów. Każdej z nich przypisano jeden z dwóch ostatnich modułów ISSP. W PGSS 1997, moduł ISSP-96 ("Postawy wobec pracy") został dołączony do balotu "A", zaś moduł ISSP-97 ("Rola Rządu") - do balotu "B". W PGSS 1999, moduł ISSP-98 ("Religia i religijność II") - dołączono do balotu "B", zaś ISSP-99 ("Nierówności Społeczne III") - do balotu "A". Z kolei w PGSS 2002, moduł ISSP 2002 („Rodzina i społeczne role kobiet”) – dołączono do balotu „A”, zaś ISSP 2001 („Sieci społeczne”) do balotu „B”. Liczebność losowych, reprezentatywnych "pod-prób" ogólnopolskich (po około 1200 badanych) spełnia w tym zakresie warunki krajowego członkostwa Polski w międzynarodowym programie badań porównawczych ISSP. W roku 2005 z uwagi brak losowych podrób i jednoczesną obligację realizacji dwóch kolejnych modułów tematycznych ISSP zdecydowano o realizacji powtórzonego badania „Tożsamość narodowa” według dotychczas stosowanej techniki samowypełnialnej ankiety. Drugim modułem ISSP było „Społeczeństwo obywatelskie” realizowane po raz pierwszy. W przypadku tego modułu zdecydowano o jego realizacji techniką wywiadu kwestionariuszowego przeprowadzanego po zakończeniu wywiadu głównego PGSS. W roku 2008 zrealizowano dwa moduły ISSP „Rola rządu IV” oraz „Czas wolny i wypoczynek”, które oba realizowane były techniką wywiadu kwestionariuszowego po zakończeniu wywiadu głównego PGSS. Podobnie uczyniono w roku 2010 realizując moduły „Religijność III” oraz „Nierówności społeczne IV”.

• Po trzecie, losowy podział próby umożliwił rozszerzenie problematyki badań PGSS przez zastosowanie techniki rotowania pytań między balotami. Podjęto decyzję o pozostawieniu wybranych grup zmiennych z "tradycyjnego" trzonu wskaźników PGSS tylko w jednym z balotów (głównie "A"). Zwolnione w ten sposób miejsce w drugim balocie wypełniono nowymi wskaźnikami. W efekcie, rozszerzenie problematyki badań nie zwiększyło czasu realizacji pojedynczego wywiadu PGSS. Szczegółowe informacje o zmiennych poddanych rotacji zamieszczono w paragrafie: "Lista zmiennych PGSS 1992-2010 według roku badania i numerów pytań kwestionariuszy PGSS i ISSP”. W 2005 roku i kolejnych latach z uwagi na brak losowego podziału na baloty pytania nie były poddawane rotacji.

• Po czwarte, w wyniku zwiększenia liczebności próby i jej losowego podziału, możliwe stało się zrealizowanie w latach 1997-2002 systematycznych eksperymentów metodologicznych, których celem było testowanie różnic w budowie kwestionariusza, w treści zadawanych pytań i w budowie skal odpowiedzi. Eksperyment polega na wprowadzeniu do kwestionariuszy z balotu B eksperymentalnych wersji pytań i wskaźników (wersja "Y") i porównaniu ich rozkładów ze standardową ("X", balot A), niezmienioną postacią pytań i skal, stosowaną dotychczas w PGSS. Porównanie rozkładów odpowiedzi w wersji "X" i "Y" [por. zmienna FORM] pozwala na testowanie wyników prowadzonych eksperymentów.

W latach 1997-2002 przeprowadzono cztery rodzaje eksperymentów:

1. Eksperyment z dostępnością odpowiedzi Nie wiem, Trudno powiedzieć (objęto nim cztery zmienne charakteryzujące orientacje ideologiczne i polityczne);

2. Zmiana treści jednego z elementów skali identyfikacji klasowej [por. Q65, CLASS i Q66, CLASSy].;

3. Zmianą treści i zakresu skali poglądów lewica/ prawica [por. Q114, POLVIEW i Q115, POLVIEWy];

4. Zmiana skali zaufania do 17 instytucji publicznych w Polsce [por. Q65A-R i Q66A-R].

Opis założeń i wyników eksperymentów PGSS 1997/1999/2002 zwiera Aneks B.

11. Nowe obszary badań

Jak już wspomniano, podział próby i rotacja zmiennych w obrębie dwóch balotów otworzyła możliwości pogłębienia dotychczasowych i wprowadzenia nowych obszarów badań PGSS. W wyborze nowych wskaźników kierowano się przede wszystkim ich wagą dla formułowania i testowania hipotez o strukturze i konsekwencjach zmian systemowych w Polsce.

1. Wprowadzono baterię wskaźników charakteryzujących pozycję społeczno-zawodową respondenta w jego pierwszej pracy. Zakres i pomiar nowych wskaźników jest bezpośrednio porównywalny z dotychczasowymi wskaźnikami pozycji w obecnej/ ostatniej pracy, co umożliwia śledzenie kierunków i mechanizmów wewnątrz-pokoleniowej mobilności zawodowej. Zebrano również dodatkowe dane o częstości zmian miejsc pracy;

2. Zmieniono logikę wskaźników diagnozujących pozycję respondenta (i współmałżonka) na rynku pracy . Obok standardowych, "kafeteryjnych" wskaźników PGSS, w 1997 roku wprowadzono dychotomiczny pomiar różnorodnych wymiarów pozycji na rynku pracy, dający możliwość badania dynamiki zmian we wzorach aktywności ekonomiczno-zawodowej Polaków (np. łączenia pracy zawodowej z emeryturą/ rentą, itp. );

3. Ze względu na wagę wykształcenia w systemie stratyfikacji i w procesach legitymizacji nierówności społecznych, w 1997 roku wprowadzono dodatkowe informacje, zwiększające wiarygodność pomiaru wykształcenia respondenta (dodatkowe dane diagnozują okresy, profil, kierunek i tryb uzyskanego wykształcenia; lokalizację szkół i formy ich własności oraz uzyskane dyplomy i tytuły zawodowe). Wprowadzono również osobne wskaźniki dokształcania na kursach zawodowych;

4. Rozszerzono zakres wskaźników diagnozujących sytuację materialną respondenta i jego gospodarstwa domowego: Wprowadzono trzy grupy nowych wskaźników:

• wyposażenie gospodarstw domowych w dobra materialne i cywilizacyjne,

• źródła przychodów pieniędzy w gospodarstwie domowym,

• poziom oszczędności oraz zadłużenia gospodarstw domowych.

5. W 1997 roku rozszerzono również zakres wskaźników diagnozujących percepcję i ocenę zmieniającego się ładu ekonomicznego i politycznego w Polsce: w perspektywie doświadczeń indywidualnych (samooceny zmian warunków życia i pozycji społecznej) oraz makro-społecznej (oceny stanu gospodarki oraz mechanizmów kreujących biedę i bogactwo w Polsce).

6. Pomiary zachowań wyborczych są stałym elementem badań PGSS. W ostatnich edycjach PGSS 97/99/02/05/08/10 diagnozowano również udział i preferencje w wyborach prezydenckich 1995, 2000 i 2005, w referendum konstytucyjnym 1997 i w wyborach parlamentarnych 1997, 2001 i 2007 oraz udział w wyborach samorządowych w roku 2006. Pytano również o udział i preferencje w poprzednich wyborach parlamentarnych (1993/1997). W połączonym zbiorze danych PGSS 1992-2005 znajdują się wskaźniki zachowań wyborczych w Polsce poczynając od wyborów prezydenckich w 1990 roku i wyborów parlamentarnych w 1991 roku.

7. W 1999 roku wraz z PGSS zrealizowano dodatkowy moduł tematyczny, związany z testowym pomiarem "alfabetyzmu funkcjonalnego" Polaków (w ramach badania zamówionego przez Ministerstwo Edukacji Narodowej: PBZ-012-12). Oprócz 43 zadań testowych, moduł zawierał baterię wskaźników uczestnictwa w kulturze i samoocen kompetencji "alfabetycznych". W skumulowanym zbiorze danych PGSS 1992-2010 załączono wyniki testu (por. zmienna ALFA) oraz wskaźniki uczestnictwa w kulturze i samoocen kompetencji alfabetycznych (por. zmienne Q160a-Q170g oraz Kwestionariusz PGSS 1999).

12. Zmiany w pomiarze prestiżu i pozycji ekonomicznej zawodów

Stosowane w poprzednich edycjach PGSS (z lat 1992-95) skale prestiżu i pozycji zawodów, opracowane przez D.J. Treimana bazowały na wynikach badań zróżnicowania zawodowego w Polsce sprzed 1978 roku (por. M. Pohoski, 1978 oraz K. M. Słomczyński i G. Kacprowicz, 1979). Nie były one dostosowane do nowszej klasyfikacji zawodów, używanej w PGSS od 1992 roku i przez GUS od 1995, bazującej na International Standard Classification of Occupations (ISCO 1988). W 1996 roku D.J. Treiman i H.B.G. Ganzeboom opracowali nowe skale prestiżu społecznego i pozycji ekonomicznej zawodów, przystosowane do międzynarodowej klasyfikacji zawodów ISCO 1988 (por. Aneks C).

Nowe skale zostały włączone do pomiaru statusu zawodów w połączonych zbiorach PGSS 1992-2010. Zastąpiły one dotychczas stosowane skale prestiżu i pozycji zawodów respondenta, współmałżonka i jego rodziców. Użytkownik danych PGSS ma obecnie bezpośrednią możliwość badania zmian w strukturze społeczno-zawodowej w Polsce w międzykrajowej perspektywie porównawczej. Może również porównywać zróżnicowanie struktury zawodowej w próbach PGSS z danymi o populacji, publikowanymi przez GUS (należy jednak pamiętać o pewnych modyfikacja klasyfikacji ISCO w standardach GUS).

13. Europejska Klasyfikacja Działalności (EKD, GUS)

Dla poszerzenia płaszczyzn odniesień danych PGSS do struktury populacji, w 1997 roku wprowadzono nową klasyfikację jednostek gospodarki narodowej - Europejską Klasyfikacja Działalności [EKD], stosowaną od 1991 roku przez GUS, pozostawiając - w celach porównawczych - dotychczasową Klasyfikację Gospodarki Narodowej [KGN], GUS 1986 (por. Aneksy D i E).