Ośrodek Badań Politycznych

Zespół Ośrodka Badań Politycznych
Kierownik Ośrodka
Mira Marody
Zespół
  • Cezary Trutkowski
  • Anna Giza-Poleszczuk
  • Sławomir Mandes
  • Mikołaj Lewicki
  • Mateusz Halawa.
PRACE BADAWCZE
W minionym roku kalendarzowym prace Ośrodka skupiały się wokół kilku projektów finansowanych głównie ze środków BST.
Na początku roku skończyliśmy projekt, realizowany w szerszym zespole zaproszonych osób, skoncentrowany na problematyce styku między szeroko rozumianą kulturą oraz gospodarką. Jego owocem stała się książka pod redakcją. Jacka Kochanowicza i Mirosławy Marody, zatytułowana Kultura i gospodarka (2010). W jej skład wchodzi 8 rozbudowanych szkiców obejmujących różne aspekty gospodarczego funkcjonowania polskiego społeczeństwa ? od historycznych procesów towarzyszących kształtowaniu się "ducha kapitalizmu", poprzez źródła patologii życia gospodarczego, przemiany migracji oraz ideologii pracy, do bardziej współczesnych zagadnień związanych z procesami europeizacji polskiej gospodarki, takich jak funkcjonowanie administracji publicznej, społeczna odpowiedzialność biznesu czy blisko z tym powiązane kwestie ekonomii społecznej.
Równolegle M. Marody rozpoczęła prace nad projektem zatytułowanym Przemiany wartości tworzących zaplecze komunikacji politycznej. Jego celem naukowym było przeanalizowanie przemian wartości związanych z tymi obszarami życia społecznego, które najczęściej przywoływane są w obrębie polskiej komunikacji politycznej, takimi jak rodzina, tożsamość narodowa, zaufanie do instytucji i partii politycznych, bezpieczeństwo socjalne etc. Inaczej mówiąc, chodziło o ustalenie adekwatności formułowanych przez partie celów społecznego rozwoju, priorytetu spraw ważnych dla kraju, strategii mobilizacyjnych itp. w relacji do wartości dominujących obecnie w polskim społeczeństwie.
Punktem wyjścia miała być analiza wyników polskich badań zrealizowanych w ramach projektu European Value System, sugerujących daleko idące zmiany w tychże wartościach. Przeprowadzona analiza ukazała dość znaczące przewartościowanie postaw dotyczących zarówno politycznej organizacji społeczeństwa, jak i poszczególnych obszarów indywidualnej aktywności.
W odniesieniu do pierwszego zagadnienia szczególnie istotne okazały się zmiany postaw dotyczących demokracji. Wskazać tu można, między innymi, na fakt, że w okresie ostatnich 15 lat dwukrotnie wzrosło odrzucenie opinii, iż "w demokracji brak jest zdecydowania i zbyt wiele jest w niej kłótni" (z 17% do 31%), oraz opinii, iż "ustrój demokratyczny nie radzi sobie z utrzymaniem porządku" (z 24% do 48%). Dramatycznie też spadło (z 73% w 1989 roku do 44% w roku 2008) poparcie dla opinii, że pożądaną zmianą w przyszłości byłoby "zwiększenie szacunku dla władzy". Wreszcie, między 1989 a 2008 rokiem, w odpowiedzi na pytanie "z którym obszarem geograficznym wymienionym na tej karcie czuje się Pan/i/ związany w pierwszej kolejności", wybór odpowiedzi "z Polską" spadł z 52% do 19%, podczas gdy wybór odpowiedzi "z miejscowością, w której mieszkam" wzrósł z 29% do 68%.
Zmiany te prowadzą do wniosku, że po 20 latach transformacji Polacy zaczynają odchodzić od patriarchalnej wizji stosunków społecznych, wizji, w ramach której położenie jednostek zależało od decyzji dobrej (lub złej) władzy, co w pierwszym rzędzie znajduje swoje odbicie we wzroście pozytywnych ocen demokracji jako ogólnej podstawy politycznego systemu a zarazem otwiera etap poszukiwania przez polskie społeczeństwo nowych sposobów istnienia w ramach tego systemu. Jednocześnie widać wyraźnie, że punkt ciężkości owych poszukiwań przesuwa się z poziomu ogólnonarodowego na poziom lokalnych społeczności, co powinno zaowocować przedefiniowaniem wymagań pod adresem polityki i polityków.
Jeśli idzie o postawy związane z poszczególnymi obszarami indywidualnej aktywności, to również na tym polu zaobserwować można znaczące zmiany, których ogólny kierunek wydaje się zgodny z przekształceniami charakterystycznymi dla przejścia ponowoczesnego. Polacy w swych postawach wobec pracy zaczynają coraz bardziej upodabniać się do wysoko rozwiniętych społeczeństw zachodnich, wzrasta uznanie za ważne czasu wolnego. Obserwujemy również osłabienie postaw religijnych, znajdujące swój wyraz w spadku wskaźników identyfikacji z Kościołem, czemu towarzyszy powolny spadek uczestnictwa w praktykach religijnych. Wreszcie, zmiany w obszarze rodziny sugerują powolny spadek jej znaczenia w życiu Polaków.
Wyniki analizy przemian wartości stały się punktem wyjścia do napisania przez M. Marody tekstu zatytułowanego Formatowanie społeczeństwa - o starych i nowych sposobach uspołeczniania działań, który ukaże się w publikacji pozjazdowej Polskiego Towarzystwa Socjologicznego. Autorka pokazuje w nim, iż w społeczeństwie polskim ścierają się obecnie odmienne formy "współistnienia i istnienia dla innych", które wyznaczają dominujące formy uspołecznienia, a zarazem stanowią układ odniesienia dla komunikacji politycznej. Jednocześnie argumentuje, że sam fakt występowania takich odmiennych form czyni bezzasadnymi wszystkie te nadzieje na integrację społeczeństwa polskiego wokół jasno wyartykułowanego zestawu wspólnych wartości realizowanych pod egidą państwa, które wciąż odżywają w Polsce przy różnego typu okazjach - takich chociażby jak śmierć Jana Pawła II, pierwsze dni po katastrofie smoleńskiej, czy kolejne rocznice Solidarności.
Ten ostatni wniosek stał się podstawą poszukiwania bardziej konkretnych obszarów badawczych, w ramach których można byłoby podjąć próbę odpowiedzi na pytanie o mechanizmy dokonujących się obecnie procesów uspołeczniania indywidualnych działań. Wychodzimy bowiem z założenia, że to właśnie w przemianach procesów uspołecznienia tkwią czynniki zdolne do zainicjowania przemian w sferze politycznej. W wyniku rozmów i dyskusji prowadzonych z doktorantami i współpracownikami zdecydowaliśmy się na dwa bardziej szczegółowe tematy, na których zamierzamy się skoncentrować w drugiej fazie tego projektu. Pierwszy z nich obejmuje analizy procesów związanych z wprowadzaniem w życie tzw. "parytetu". Najbliższe wybory, w trakcie których po raz pierwszy zasada ta będzie implementowana, stanowią dobrą okazję do realizacji takiej analizy. Stanowić ona będzie podstawę pracy doktorskiej pani Katarzyny Bielesz. Temat drugi to problemy związane z szansami przechodzenia ku demokracji deliberatywnej. Zajmuje się tym inny doktorant pracujący pod moją opieką, pan Marcin Zgiep. Efektem jego dotychczasowej pracy było napisanie tekstu Pojęcie deliberacji. Próba ujęcia kompleksowego, który został zgłoszony do publikacji.
W ramach BST realizowany był również samodzielny projekt Mateusza Halawy, zatytułowany Nowe skale politycznej wyobraźni: transnarodowe sfery publiczne oraz globalne ruchy społeczne i organizacje pozarządowe. Jego celem było zbadanie i opis nowych horyzontów politycznego myślenia i działania, które wykraczają poza granice państw narodowych oraz krytyczna refleksja nad przemianami statusu państwa narodowego jako dominującej struktury organizującej polityczną wyobraźnię. Projekt był realizowany we współpracy z naukowcami wydziału antropologii The New School for Social Research (NSSR) w Nowym Jorku. Dzięki pobytowi w NSSR M. Halawa mógł uczestniczyć w badaniach nad diasporycznymi sferami publicznymi oraz nowego rodzaju organizacjami transnarodowymi. Badania amerykańskich antropologów okazały się szczególnie istotne dla opracowania problemów takich jak: (1) kwestia governmentality w kontekście globalnych przepływów, a zwłaszcza roli globalnych aktorów finansowych w rodzaju MFW; (2) wyłonienie się dyskursu pomocy humanitarnej i wzrost znaczenia praw człowieka oraz interwencji organizacji pozarządowych w problemy wcześniej zarezerwowane dla państw narodowych (na przykład działalność Lekarzy Bez Granic); (3) pytanie o transnarodowe publiczności (wspólnoty dyskursywne i afektywne) w kontekście technologii komunikowania.
Podstawowym efektem tych prac było opracowanie przeglądu literatury z zakresu antropologii globalizacji, który M. Halawa wykorzystał przygotowując część dotyczącą stanu badań w artykule podsumowującym jego badania terenowe wśród Polaków na Greenpoincie (w przygotowaniu). Materiał ten będzie również istotną częścią jego rozprawy doktorskiej.
Kontynuowane były również analizy związane z wcześniej realizowanym przez Mateusza Halawę i Mikołaja Lewickiego tematem skoncentrowanym na badaniu osób zadłużonych. Podstawowym celem tych badań, jak pisaliśmy w zeszłorocznym sprawozdaniu, była obserwacja strategii działania (radzenia sobie), postrzegania oraz przeżywania zadłużenia. Przyjęto w nich stosunkowo szeroką definicję zadłużenia: od zadłużenia (kredytu) w instytucjach rynku finansowego, do pożyczek od rodziny. Badanie pozwoliło na obserwację relacji między postrzeganiem niepewności, wiedzą o rynku i jego instrumentach finansowych, takich jak kredyt oraz racjonalnością podejmowanych decyzji. Jego wyniki będą prezentowane przez autorów na konferencji Debt: Interdisciplinary considerations of an enduring human passion, która jest organizowana przez Cambridge University, The Centre for Research in the Arts, Social Sciences and Humanities i odbędzie się w czerwcu 2011 r.
Badanie to stało się również punktem wyjścia do nowego projektu, zgłoszonego przez M. Lewickiego, a zatytułowanego Praktyki społeczne w warunkach niepewności, który będzie realizowany w 2011 roku. Jego celem jest zdiagnozowanie polityczno-społecznych uwarunkowań praktyk związanych z zarządzaniem pieniądzem. Problematyka badań nawiązuje, z jednej strony, do klasycznych problemów teorii socjologicznej (Weber, Simmel), z drugiej do współcześnie rozwijanych teorii praktyk społecznych (Schatzki, de Certeau). Autora projektu interesuje zwłaszcza to, czy i w jaki sposób następuje kształtowanie się praktyk związanych z oszczędzaniem w warunkach zdominowania dyskursu politycznego przez problematykę ekonomicznego kryzysu. Projekt stanowić ma pogłębioną teoretycznie socjologiczną analizę praktyk związanych z zarządzaniem pieniądzem, a także ? z zarządzaniem sobą w warunkach pogłębiającej się niepewności.
UDZIAŁ W KONFERENCJACH
M. Marody
XIV Ogólnopolski Zjazd Socjologiczny "Co się dzieje ze społeczeństwem?", zorganizowany przez PTS, Kraków, 8-11 września, referat Formatowanie rzeczywistości Konferencja "Struktura społeczna, a proces globalizacji", zorganizowana przez Komitet Prognoz "Polska 2000 Plus", Mądralin, 16-17 października, referat Wiedza i władza
M. Lewicki, M. Halawa
Konferencja "Cultures of Indebtedness: Displacements of Value in Eastern Europe", zorganizowana przez New Europe College, Institute for Advanced Study, 22-23 stycznia 2010, Bukareszt, referat: Living with debt in contemporary Poland: knowledge, (un)certainty and the temporality of indebtedness
Publikacje
M. Marody, M. Lewicki, Przemiany ideologii pracy, w: J. Kochanowicz, M. Marody (red.) Kultura i gospodarka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2010
J. Kochanowicz, M. Marody (red.) Kultura i gospodarka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2010
Homo sovieticus and the change of values. The case of Poland, w: Heinrich Best, Agnieszka Wenninger (eds.), Landmark 1989. Central and Eastern European Societies Twenty Years after the System Change, Münster et al.: LIT Verlag 2010; Reihe: Soziologie: Forschung und Wissenschaft, s. 80-90.
M. Marody, Jacek Kochanowicz, Instytucje mają znaczenie, "Dialog. Pismo Dialogu Społecznego", nr 3, 2010, s. 88-98.
Mateusz Halawa, Wyobraźnia etnograficzna w badaniach kultury współczesnej, "Kultura Współczesna", 4/2010.
Mateusz Halawa, Tylu Polaków naraz widzieć... O statystycznym wytwarzaniu społeczeństwa, w: Anna Giza-Poleszczuk (red.), Kształtowanie samowiedzy Polaków poprzez dyskurs publiczny, Warszawa, 2011, Wydawnictwo Naukowe Scholar (w druku).
Raport z badań: (z Michałem Danielewiczem, Mirosławem Filiciakiem, Pawłem Mazurkiem i Agatą Nowotny), Młodzi i media. Nowe media a uczestnictwo w kulturze. Centrum Badań nad Kulturą Popularną, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej 2010, http://bi.gazeta.pl/im/9/7651/m7651709.pdf.
Sławomir Mandes, Administracja publiczna w procesie europeizacji, w: J. Kochanowicz, M. Marody (red.) Kultura i gospodarka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2010.
Anna Giza-Poleszczuk, Gospodarka i uczucia moralne, w: J. Kochanowicz, M. Marody (red.) Kultura i gospodarka, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2010.